Suluova'nın tarihi MÖ 2000'li yıllara dayanmaktadır. Doğukent dediğimiz mahallede(Hacıhayta mahallesi) bulunan Kümbettepe'de Alman Arkeolog Valter'in yaptığı kazılar sonucu çıkan tuğla ve taş parçaları Suluova'nın tarihinin kalkolitik çağ Hititler devrine kadar dayandığı anlaşılmaktadır. Bilindiği gibi MÖ 2000'li yıllarda Amasya'nın kurucusu Amazonlardan Amashan'dır. Hitit Türkleriyle bitişik yaşamışlardır. Daha sonra Frigler tarafından yıkılmışlar, sonra sırasıyla Lidyalılar, persler, Roma, Bizans ve Osmanlı hakimiyeti gelmiştir. Osmanlı hakiyetinde Amasya'nın 4 hanesi vardı. Biriside şu anki yol pınar köy. Son tarih hakkında birçok belge niteliğinde yapılar vardır. Eski adı hakala nahiyesidir. Köyün doğu tarafında, yüksekçe bir yerde büyük dersaneli, geniş hücreli ve kagir olarak inşa edilmiş, bugün bir kısmı mevcut Kasım Bey Medresesi vardır. Bu Medrese Amasya'nın genel medreseleri arasında çok meşhur olmuş ve ilk 40 medrese arasında anılmıştır. Bu Medresenin müderrisleri önceleri köyde ikamet ederlerdi. Sonra bu adet bozulmuş, Amasya'dan tayin edilen müderrisler köyde oturmamışlardır. Köyde ikamet ederek ders veren müderrislerin sonuncusu Şeyh Mahmudt Efendi'dir. Şeyh Mahmut Efendi, çeşitli aralıklarla 1711 yılına kadar üç defa bu medresede görev yapmıştır.Köyün içinde Hacıbeyzade Muhyiddin efendi medresesi bulunduğu, Bununda Amasya genelinde 40 medreseden biri olduğu bilgileri mevcuttur. Bugün kalıntısına rastlanmamaktadır. Bu medresedende büyük alimlerin yetiştiği zikredilir.Köyün güney batısında birde zaviye vardır.
Büyük ulemadan Seyyid Necmettin Yahya Rifai 1348'de du zaviyeyi yaptırmış ve 1355'te evkafını düzenlemiştir. Bu Tekkenin imareti, ziyafethane ve evkafı düzgün olduğundan mamur bir kasaba şeklini alan Hakala nahiyesi 17.yüzyıl sonlarına kadar ulema, ilim talabesi devşiren bir merkez halini almıştır. Seyyid Yahya burada medfundur. Yöre meşhur bir çok insanın ziyaret yeridir. Hakala Beylerinin gayet cömert ve adil oldukları zikredilir. İlçemizin güneyinde Tersakan ırmağı kenarında Şeyh Abdulgani Halveti hazretlerinin türbesi mevcuttur. Halk arasında Gani Baba türbesi olarak bilinir. Burasıda bölge insanının ziyaret ve mesire yeri olarak ziyaret ettikleri yerlerdendir. Osmanlı döneminde Timur'un istilasına uğrayan Amasya Suluova civarı, İlyas Çelebi ve Amasya alimlerinin Timur'un sorularına cevap vermesi ile bir derece kurtulmuştur. Timur'un atadığı Karadevlet Han'ı Bolu'dan gelen Mehmet Çelebi'nin ekibinin yardımıyla daha sonra Amasya civarından kovmuşlardır.Hakala (Gala) köyünden, büyük ulemadan Anadolu birliğini sağlayanlardan Hacı Mehmet Bey, Alevi köyünden Hacı Bayram Hazretleri, Feriz köyünden Hacı İvat Paşa ve Gala (Hakala)'dan Muhyittin efendi, Hacı Bayram köyünden çıkan Mısır Hükümdarlığı yapan el-Melik el-Mansur Hüsamettin Laçin ilçemizden çıkan büyük devlet adamlarındandır. Ayrıca Necip Fazıl Kısakürek'e göre Orhan Gazi tarafından temelleri atılan yeni çeri ocağına Hacı Bektaş Veli tarafından Suluova civarında dua edilmiştir. Hacı Bektaş Veli'nin bir zamanlar bu bölgede de yaşadığı anlaşılmaktadır. Eskiden Alevi adıyle anılan bir köy olan Suluova, 1902 yılında Sulca adıyla nahiye olmuştur. Bundan sonra nüfusu hızlı bir artış göstermiş ve 1954 yılında Şeker Fabrikası'nın da yapılmasından sonra 1957 yılında Suluova ismiyle ilçe olmuştur. Önceleri bu bölge bataklık ve sulak bir ova olarak bilinmekle beraber, 6-7 aileyi geçmeyen bir topluluk otururmuş. Bataklıkların zamanla kurutulması ve dolayısıyla Şeker Fabrikasının yapılmasıyla bataklık olarak bilinen yerler bile önemli tarım ve yerleşim birimleri oluşturmuş ve nüfusun artmasında başat bir etken olmuştur. Önemli Turistik ve eğlence yerleri Kapaklı, 7 Kuğular Kuş Cenneti, Gani Baba Türbesi'dir. 38 Köyü, 1 Beldesi, 1 nahiyesi vardır. En yüksek dağı Akdağ'dır (2044 mt.) Başlıca geçim kaynakları hayvancılık, soğan, şeker pancarı ve kömür madenleridir.
COĞRAFİ YAPISI
Orta Karadeniz Bölgesi'nin iç kısımlarında yer alan SULUOVA, Amasya'nın 25 Km. batısında kalır.İlçe yüz ölçümü 465.858 dekar, denizdenyüksekliği 510 metre'dir. Suluova'nın üç tarafı yüksek olmayan dağlarla çevrilidir. Akdağilçenin en yüksek dağı olup, yüksekliği 2064 metredir. Suluova'nın batısı Merzifon ovası ile bağlantılıdırç Tersakan, ilçenin en önemli akarsuyudur. Kaynağı Ladik Gölüdür. Suluova'ya Eski Çeltekten girer ve Suluova Ovasında sağa doğru bir yay çizerek, Amasya'da Yeşil Irmak ile birleşir. Yedikır mevkiinde bulunan yedikır göleti, Tersakan'dan 7.5 kilometre mesafede büyük bir kanalla su taşınarak inşa edilmiş 60 milyon m3 hacimli, çevrenin en büyük sulama barajıdır.
AKARSU VE GÖLETLER
TERSAKAN ÇAYI : Tersakan, İlçe'nin en önemli akar suyudur. Kaynağı Derinöz Çayı'dır. Suluova'ya Eski Çeltek'ten girer. Ovaya sağa doğru bir yay çizerek Amasya'da Yeşil ırmak ile birleşir.
YEDİKIR BARAJI : Yedikır Mevkiinde toprak hafriyatı ile sulama amaçlı oluşturulan suni bir gölettir. Yedikır Göleti aynı zamanda "Yedikuğular Kuş Cenneti" olarakta koruma altına alınmıştır.
KOLAY : Oğulbağı, Akören, Derebaşalan, köylerinde sulama amaçlı suni göletler bulunmaktadır.
İKLİM VE BİTKİ ÖRTÜSÜ
Suluova, İç Anadolu Bölgesi Karasal iklimi ile Karadeniz Bölgesi iklimi arasında kaldığından, Geçiş iklim özelliklerine sahiptir. Yağışlar en çok ilkbahar ve kış aylarında gözlenir. Kar yağışı ender görülür. En çok akdağ çivarında yağar. Yıllık sıcaklık ortalaması 12 derecedir. En yüksek aylık sıcaklık ortalaması 21,5 ile temmuz ayında; En düşük aylık sıcaklık ortalamasıda 2.,2 derece ile ocak ayında gözlenmiştir. Uzun yıllar ortalamasına göre ilk donlar kasım ayında, son donlar ise nisan ayında görülür.
İlçemizin bitki örtüsü ise; Akdağ eteklerinden başlayarak yüksek bölümleri ormanlarla kaplıdır. Kuzey Batı'ya doğru uzanan dağlarda ormanlar giderek zayıflar. Güneydeki dağlarda ise hemen hemen hiç orman yoktur. Ormanlık örtüyü çam, gürgen ve meşe oluşturur. Ovada ve yüksek yerlerde çok sayıda çayır- mera bitki türleri mevcuttur.
SEKOYA AĞACI
Dünyada sadece A.B.D.'de Kalifornie bölgesinde Sierra Nevada dağlarında görülen sekoya ağaçları dünyanın en yaşlı ve en boylu ağaçlarıdır. 5.000-10.000 yıl arasında yaşaya bilmekte ve 100, 120, 140 mt. boya ulaşa bilmektedir. Latince adı Seguoia Gigantea'dır. Amerika'da Mamonth tree veya Big-tree olarakta adlandırılmaktadır. İkinci Dünya Savaşından sonra Sanfransisko'da yapılan Birleşmiş Milletler toplantısında üye devletlere, barışın uzun süreli olmasını sembolize etmek üzere sekoya tohumları hediye edilmiştir.
Türk heyetinin yurda getirdiği tohumlardan fidan üretilerek yurdun çeşitli yerlerine dağıtılmıştır. 1963 yılında Eski Belediye Parkının kurulması esnasında Kaymakan ve Belediye Başkanı olan Sami TÜRKKORKMAZ tarafından dikilen sekoya ağacının boyu 14 mt. çevresi ise 2.5 mt.dir. Herhangi bir şekilde tahrip edilmediği taktirde 100 metrenin üzerinde boya ulaşması beklenmektedir.
ORMANCILIK
Ormancılık Ormanların azlığı nedeni ile gelişmemiştir. Akdağ eteklerinde (2060 metre) çoğunluğu odun vasıflı olmak üzereçok azda olsa orman ürünleri elde edilmektedir. Kapalı Orman Fidanlığı'nda fidan üretimi yapılmakta, aynı zamanda mesire yeri olarak kullanılmaktadir.
İlçemizde başlıca orman türleri ve yüzdeleri şöyledir.
Karaçam % 50, Sarıçam % 40, Kayın % 5, Meşe % 5 tir.
ULAŞIM
Suluova Türkiye'nin doğusuyla batısını, kuzeyi ile güneyini birbirine bağlayan kara ve demir yolu üzerinde kurulmuş bir ilçedir. Ulaşım sorunu yoktur. Her yöreye direkt bağlantı kurula bilmektedir. Hava ve Deniz yolu için Samsun'a 100 km. mesafededir.
Samsun-Sivas demiryolu hattı da ilçemiz sınırları içerisinden geçmektedir. Her gün ulaşım sağlayan yolcu treni bulunmaktadır. İlçe sınırları içerisinde merkeze 2.6 km. uzaklıkta, Hacıbayram ve Suluca tren istasyonları bulunmaktadır. İlçemiz Amasya'ya 25 km., Samsun'a 100 km. Ankara'ya 248 km. uzaklıktadır. Köylere ulaşım durumu çok iyidir. Ova Köylerinin yolları asfalt, dağ köylerinin yolları stabilizedir.
İlçemize Bağlı bulunan (38) köyün hepsinin yol, su ve elektriği mevcuttur.
HABERLEŞME
İlçemizin büyük bir çoğunluğu radyo ve televizyon yayınlarını izlemekte olup, özel radyo ve televizyon yayınlarıda ilçede bulunan uydu yansıtıcı araçları ile izlenmektedir.
İlçemizde en önemli haberleşme aracı olan telefon, şehirler arası ve milletler arası tam otomatik görüşmelere açık olup, en son teknik ve seri donanıma sahiptir. Ayrıca ADSL hizmetleri ve yurt çapında hizmet veren cep telefonu şebekehizmetleri de kaliteli ve kapsamlı şekilde mevcuttur.
İlçemize gazete, dergi, mecmua ve diğer kültürel kitaplar, her gün muntazam olarak gelmektedir. İlçemizde mahalli yayın yapan, Mahalli haberleri ulaştıran bir bölgesel radyo, iki gazete bulunmaktadır.
